ادريسى در قرن ششم هجرى ، شهر قرطاجنّه فرضه يا پيش بندر شهر مرسيه و شهرى قديمى و باستانى است . بندرگاهى دارد كه كشتيهاى بزرگ و كوچك در آن لنگر مىاندازند . اين شهر ، پرنعمت و مردم آن در رفاهند . اقليمى ( ناحيه‌اى ) به آن پيوسته است كه فندون خوانده مىشود و در خوشى آب و هوا و خوبى زراعت ، مانند آن يافت نشود و به آن ضرب المثل مىزنند و زراعت آن با آب باران است . « 1 » به نوشتهء ياقوت در قرن هفتم هجرى ، قرطاجنّهء اندلس به قرطاجنّه الحلفا معروف است و نزديك ألش ، از نواحى تدمير ، واقع و اكنون خراب است ؛ زيرا آب دريا بر بيشتر قسمتهاى آن چيره شده . از آن زمان طايفه‌اى در آن سكونت كرده‌اند كه تا به امروز ، اعقاب آنها باقى است و آن محل به شكل ناحيه‌اى درآمده است . « 2 » از آغاز قرن هفتم هجرى اسپانياى مسلمان دستخوش موج عظيمى از جنگهاى مسيحيان گرديد و شهرهاى اندلس ، چه در شرق و چه در غرب ، يكى پس از ديگرى از حيطهء اقتدار مسلمانان خارج گرديد . لقنت و اوريوله و قرطاجنّه نيز در 640 ق / 1242 م به تصرف مسيحيان درآمد . « 3 » ابو الفداء يك قرن بعد از ياقوت ( در قرن هشتم ) گفته ياقوت را مبنى بر اينكه آب ، شهر قرطاجنّه را فراگرفته و آن را ويران كرده ، تأييد مىكند . « 4 » حميرى در اواخر قرن نهم هجرى مىنويسد : قرطاجنّة الحلفاء « 5 » در اندلس از نواحى تدمير و بندر منطقهء مرسيه و شهرى باستانى است و بندرى دارد . حميرى از شگفتيهايى كه دربارهء قرطاجنّه حكايت شده به ديرى اشاره دارد كه نزديك آن ، آرامگاهى است متعلق به زنى شهيد كه مردم براى او ارزش و منزلتى قائل هستند و گويد بر بالاى آرامگاه اين زن ، روزنه‌اى است كه بر فراز آن هيچ پرنده‌اى نمىنشيند ، چون روزنهء بالاى مقبره كشش خاصى دارد و پرندگان را به پايين مىكشد . در 414 ق / 1023 م گروهى از مسيحيان فرنگ اراده كردند كه جنازهء آن زن شهيد را با خود به صقليه ببرند ؛ اما مردم قرطاجنّه مال فراوانى به آنها دادند و جسد را از آنان گرفته و در

--> ( 1 ) . نزهة المشتاق ؛ ج 2 ، ص 558 - 559 . ( 2 ) . معجم البلدان ؛ ج 4 ، ص 323 . ( 3 ) . تاريخ دولتهاى اسلامى در اندلس ؛ ج 5 ، ص 9 و 28 . ( 4 ) . تقويم البلدان ؛ ص 168 - 169 . ( 5 ) . البته حميرى قرطاجنة الخلفا آورده ؛ اما صحيح آن « حلفاء » است .